ابن خلدون ( مترجم : آيتى )
2
تاريخ ابن خلدون ( فارسي )
تركها اجناس و شعوب بسيارند . از آن جملهاند روس و آلان [ ( 1 ) ] و آلان را ايلان گويند و خفشاخ كه مراد قپچاق است و هياطله و خلج و غز . و سلجوقيان از تيرهء غز هستند . و نيز ختا كه در سرزمين طمغاجاند و نيز از طوايف تركماناند يمك وقور و شركس [ ( 2 ) ] ( چركس ) و اركس و تتر و تغزغز و انكر كه اينان مجاور سرزمين روم هستند . بدان كه تركها از بزرگترين امتهاى عالماند و در ميان اجناس بشر هيچ امتى ، بيشتر از ايشان و عربها نيست . تركها در شمال معمورهاند و عربها در جنوب آن . تركها همهء اقاليم پنجم و ششم و هفتم را در نيمى از طول آن از جانب مشرق در برگرفتهاند . آغاز مواطن ايشان از جانب شرقى در ساحل دريا ، بلاد چين است تا آنجا كه سد يأجوج و مأجوج است . بعضى مىگويند يأجوج و مأجوج نيز از اقوام ترك هستند و پايان مواطنشان از جانب غربى ، بلاد صقلابهاست كه مجاور با فرنگان است تا روم و خليج قسطنطينيه و از جهت جنوب تا بلاد قور مجاور نهر جيحون ، سپس خراسان و آذربايجان تا خليج قسطنطينيه و پايان آن از جهت شمال بلاد فرغانه و چاچ و آن سوى چاچ كه به سبب دورى ، بلادى ناشناختهاند . در درون اين حدود بلاد غزنه و رود جيحون و بلاد دو سوى جيحون و خوارزم و بيابانهاى چين و بلاد قپچاق و روس و شهرهايى كه در دو سوى خليج قسطنطينيه است واقع گشته است . شمار تيرههاى تركان به حدى است كه جز خداى آفرينندهء ايشان نداند . جماعاتى چادرنشين هستند كه همواره از پى آب و گياه از جايى به جايى كوچ مىكنند . اينان در خيمههايى - كه از نمد ساخته شده است زندگى مىكنند زيرا سرزمينشان سردسير است .
--> [ ( 1 ) ] متن : اعلان . [ ( 2 ) ] متن : تزكس .